مجموعه تالابهاي هامون با وسعتي بالغ بر 293 هزار هکتار بزرگترين درياچه آب شيرين ايران بود كه تا سال 1378 با حجمي بالغ بر 8 ميليارد مترمکعب عامل اصلي حيات در منطقه سيستان شناخته مي‌شد. متاسفانه خشکسالي‌هاي پي‌درپي از سال 1379 موجب خشك شدن اين تالاب عظيم و گسستگي زنجيره حيات در اين منطقه شد و در سال گذشته با افزايش نسبي بارندگي و ميزان آب ورودي به اين تالاب کمتر از نيمي از حجم اين درياچه مجددا پرآب شد ولي متأسفانه امسال با كاهش آب ورودي، مجدد اين تالاب بين‌المللي ارزشمند خشك شد به شكلي كه هم‌اكنون 95 درصد تالاب‌هاي هامون پوزك، صابري و هيرمند خشك شده است.

به گزارش خبرنگار «محيط زيست» خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، هر چند سرماي شديد زمستان سال گذشته و بارش‌هاي سنگين برف در ارتفاعات هندوکش اميد مي‌داد که هامونها بهار خوبي را در پيش رو داشته باشند، ولي متاسفانه بر خلاف انتظار، دوباره تالاب بين‌المللي هامون رو به نابودي است. در حال حاضر هامون هيرمند کاملا خشک و حجم آب موجود در هامون صابوري و بخش جنوبي هامون پوزک نيز کمتر از نيمي از حجم آنهاست.

تنها پديده‌اي که مي‌تواند براي نجات هامونها اميد بخش باشد بروز يک بارندگي سيل آسا در حوزه آبخيز آن يعني کشور افغانستان و ارتفاعات هندوکش است.

معاون سازمان حفاظت محيط زيست:

تالاب‌هاي بين‌المللي هامون در ليست قرمز كنوانسيون جهاني حفاظت از تالاب‌هاي جهان (رامسر) قرار گرفته‌اند

دكتر دلاور نجفي، معاون محيط طبيعي و تنوع‌زيستي سازمان حفاظت محيط زيست در خصوص خشك شدن تالاب‌هاي بين‌المللي هامون گفت: تالابهاي «انتهاي جنوبي هامون پوزك» به وسعت 10 هزار هكتار و «هامون صابري و هامون هيرمند» به وسعت 50 هزار هر دو در سال 1990 به دليل ايجاد سازه‌هاي آبي در افغانستان، تخصيص آب براي مقاصد شرب و كشاورزي از سوي ايران و افغانستان و ورود ماهي غيربومي «آمور» از سوي شيلات كه نسل ني‌هاي منطقه را از بين برده است در فهرست قرمز كنوانسيون رامسر قرار گرفته‌اند.

مديركل دفتر زيستگاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محيط زيست:

كانال‌هاي انتقال آب به هامون هرچه سريعتر لايروبي شود

وضعيت تالاب‌هاي هامون بحراني است

مطالعه طرح مديريت تفضيلي مجموعه پناهگاه حيات وحش تالاب هامون بزودي آغاز مي‌شود

مهندس عبدوس، مديركل دفتر زيستگاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محيط زيست در خصوص تالاب‌هاي هامون و خشكسالي در منطقه به ايسنا گفت: اساسا منطقه سيستان و بلوچستان تجربه خشکسالي را بطور متوسط هر 30 سال يکبار با خود داشت، ولي ساکنين اين منطقه با اين خشکسالي‌ها کنار آمده بودند و راههاي مقابله و مقاومت در برابر آن را آموخته بودند.

وي افزود: تالابهاي هامون حتي ظرفيت ورودي 6 هزار مترمکعب در ساعت را در زمانهاي سيلابي تجربه کرده بودند و در آن زمان اين حجم عظيم سيلاب هيچگونه آسيبي به مردم وارد نمي‌کرد؛ چرا که به حريم رودخانه‌هاي سيستان، مشترک و فراح‌رود که سه ورودي اصلي اين تالاب هستند تجاوز چنداني نشده بود. از سوي ديگر اين همه اراضي کشاورزي در اطراف اين رودخانه‌ها استقرار نيافته بود و بهره‌برداري از اين آبها نيز به شکل کنوني صورت نمي‌گرفت. هيچگونه سد و آب‌بندي بر روي اين ورودي‌ها بسته نشده بود لذا غالب حجم ورودي آب وارد تالاب هامون مي‌شد و سه تالاب هامون پوزک، صابوري و هيرمند به هم متصل بودند.

مديركل دفتر زيستگاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محيط زيست با اشاره به شيرين بودن آب هامون‌ها در خصوص سرنوشت هامون گفت: افزايش جمعيت و نياز به آب و غذاي بيشتر، تغيير سطح زمينهاي کشاورزي، روش غيراصولي آبياري و مصرف بي‌رويه آب در کشاورزي و تفکر نياز به ذخيره آب براي سالهاي خشکسالي جريان طبيعي آب را کاملا به ضرر کليه تالابهاي کشور تغيير داد.

وي افزود: زمينهاي کشاورزي در حاشيه رودخانه ها شکل گرفت؛ از سوي ديگر تأمين آب شرب شهرهاي بزرگ نيز به اين مصرف اضافه شد. علاوه بر اينها وارد كردن ماهي علفخواري بنام آمور که به سرعت تکثير شد و تمامي نيزارهاي تالاب را بلعيد و نابود کرد نيز از ديگر علل تغيير در منطقه بود.

مديركل دفتر زيستگاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محيط زيست افزود: احداث بند برروي رودخانه‌اي که بستر آن تماما از گل رس و سرعت آب نيز در آن کند است باعث کند شدن سرعت آب و افزايش رسوبات در رودخانه و کاهش ظرفيت ورودي رودخانه و کاهش سهم رودخانه سيستان از هيرمند شد و از سويي به دليل مرزي بودن رودخانه تاکنون امکان لايروبي آن نيز ميسر نشده است.

وي خاطرنشان كرد: در سالهاي خشکالي اخير هرچند آب موجود در چاه نيمه‌ها موجب نجات اراضي کشاورزي و تأمين آب شرب شهرهاي زابل و زاهدان شد، خشکسالي‌ها و وزش بادهاي 120 روزه سيستان كه عملا 6 ماه از سال جريان دارند، موجب خشك شدن هر 3 هامون شد. از سوي ديگر پوشش گياهي اطراف تالاب نابود، کار دامداري و پرورش گاو سيستاني متوقف شد، صيادان شغل خود را از دست دادند، مرگ تالاب موجب نابودي زيستگاه پرندگان و از دست رفتن بخشي از غذاي شکارچيان هم شد.

مديركل دفتر زيستگاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محيط زيست در خصوص وضعيت کنوني هامونها به ايسنا گفت: در اسفندماه 1383 پس از چند سال خشکسالي، بارش بارانهاي سيل‌آساي بهاري هامونها را پرآب کرد و تا سال 1386 نيز وضعيت هامونها خيلي بد نبود، ولي متاسفانه سال جاري را با وضعيت بحراني آغاز کرديم و حتي آخرين حجم قابل برداشت از چاه نيمه‌ها نيز در حال تخليه است و تنها مي‌توان اميد به نزول رحمت الهي داشت.

وي در خصوص اقدامات قابل انجام براي نجات هامون گفت: لايروبي کامل رودخانه سيستان و 3 کانال احداثي بر روي پريان مشترک از انتهاي آنها تا ابتدا مي‌تواند حجم قابل توجهي به ميزان آب ورودي به تالاب بيفزايد. از سوي ديگر سد کهک نيز که موجب رسوبگذاري شديد آب در محل ورودي به رودخانه سيستان شده كه بايد از شکل فعلي خارج و اجازه داده شود جريان آب شکل طبيعي خود را در اين بخش رودخانه بازيابد.

مديركل دفتر زيستگاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محيط زيست با اشاره به اين كه هر چند اين اقدام ممکن است در مواقع بروز سيلاب موجب کاهش توان کنترل سيل شود، اما نبايد حيات منطقه را فداي چند قطعه زمين کشاورزي در حاشيه رودخانه كرد، تصريح كرد: همچنين کاشت درختچه‌ها و گياهان بومي در کرانه‌هاي غربي و جنوبي تالاب مي‌تواند از پخش شدن آب به هنگام وزش باد شديد و افزايش تبخير جلوگيري كند که تنها اين بخش از اقدامات مي‌تواند توسط سازمان حفاظت محيط زيست انجام شود که تلاش خواهيم كرددر سال جاري اعتبار آن را تأمين کنيم.

وي خاطرنشان كرد: همچنين مطالعه طرح مديريت تفضيلي مجموعه پناهگاه حيات وحش تالاب هامون نيز در سال جاري آغاز خواهد شد كه در اين راستا قرارداد طرح منعقد شده و بزودي مشاور مربوطه به منطقه اعزام و كار مطالعه را آغاز خواهد كرد.

مديركل محيط زيست سيستان و بلوچستان:

95 درصد تالاب‌هاي هامون خشك شده‌اند

تمام پهنه آبي منطقه در صورت ادامه روند كنوني تا خرداد ماه از بين مي‌رود

مهندس آرامنش، مديركل محيط زيست سيستان و بلوچستان نيز با اشاره به اين كه چند سالي است با خشكسالي دست و پنجه نرم مي‌كنيم، به ايسنا گفت: در پايان سال 85 و ابتداي سال 86 آورد خوب آب موجب آبگيري هامون مخازن چاه نيمه شد به شكلي كه برآورد سال گذشته بالغ بر 3 ميليارد متر مكعب آب در منطقه بود؛ اما امسال علي‌رغم اين كه پيش‌بيني مي‌شد وضعيت بهتر شود، ولي بنا به شرايطي انتظارات برآورد نشد به شكلي كه در حال حاضر ذخيره چاه نيمه‌ها در پايين‌ترين حد خود يعني 350 ميليون متر مكعب است كه اين ميزان تنها جوابگوي آب شرب منطقه است.

وي با اشاره به اين كه آورد آب از رودخانه مشترك تا چند هفته پيش حدود 10 متر مكعب بر ثانيه بود، افزود: در حال حاضر اين ميزان به حدود 35 متر مكعب بر ثانيه افزايش يافته است. اما اين ميزان با توجه به وسعت منطقه، بادهاي 120 روزه و تبخير 4 هزار ميليمتر آب سالانه به هيچ وجه در حد نياز نيست و بايد به فكر ديپلماسي قوي بود تا آورد بيشتر داشته باشيم.

آرامنش با تاكيد بر اين كه آب‌رساني سيار به مناطق تحت حفاظت استان براي حيات وحش آغاز شده است، به ايسنا گفت: در تالاب هيرمند با توجه به گستردگي منطقه اگر شرايط فعلي تغيير نكند، حدود 4 ماه ديگر آب نداريم كه به اين ترتيب پيش‌بيني مي‌شود تا خرداد ماه سال جاري تمام پهنه آبي منطقه از بين برود.

وي تاكيد كرد: برآوردهاي كنوني نشان مي‌دهد بالغ بر 95 درصد تالاب هامون هم‌اكنون خشك شده است.

گفتني است: به دليل ويژگي‌هاي خاص درياچه‌هاي هامون صابري و هيرمند، اين مجموعه به همراه اراضي اطراف آن با مساحتي برابر با 293 هزار و 31 هكتار در سال 1346 حفاظت شده اعلام شد.

بخش آبي اين منطقه نيز در سال 1354 به عنوان تالاب بين‌المللي شناخته شد. اين ناحيه جلگه‌اي در استان سيستان و بلوچستان قرار دارد. دامنه ارتفاعي 450 تا 550 متر، دما و بارندگي متوسط ساليانه 22 درجه سانتيگراد و 50 ميليمتر، منطقه را داراي اقليم فراخشك گرم نموده‌اند. اين درياچه‌ها با عمق متوسط 5 متر داراي آب شيرين و لب شور بوده و اصلي ترين منبع تغذيه آن‌ها رودخانه هيرمند است كه از كوه‌هاي كشور افغاستان سرچشمه مي‌گيرد. جلوگيري از ورود آب اين رودخانه در دوره‌هاي خشكسالي، موجب تغييرات اكولوژيكي شديدي در منطقه شده است.

هامون يگانه مأمن زيستي پرندگان مهاجر در شرق ايران بشمار مي‌آيد. بادهاي شديد و معروف 120 روزه كه از سمت شمال مي‌وزند، باعث ايجاد توفان شن در منطقه مي‌شوند. پوشش گياهي درياچه شامل 55 گونه از جمله اويارسلام، مرغ، بارهنگ آبي، علف بوريا، لويي، ني، هزارني و جگن است. گونه‌هاي شورپسندي نظير گز، تاغ، اسكنبيل، خارشتر، گون، شور، قليا و اشنان نيز در اطراف درياچه مي‌رويند. 239 گونه جانوري از جمله پليكان، فلامينگو، غاز، قوي گنگ، باكلان، كفچه نوك،‌اردك تاجدار، آنقوت، هوبره، كبك، تيهو، عقاب، شاهي، سنقر، شاهين، دال، جغد، پرستوي دريايي، عقاب دريايي دم سفيد، عقاب تالابي، سارگپه، مار چليپر، افعي پلنگي، افعي شاخدار ايراني، مار جعفري،‌ بزمجه، آگاما، ماهي گرگك، كپور ماهي، آمور سفيد و سياه ماهي در منطقه شناسايي شده‌اند