زمین ایران در حال فرو نشستن است، و در بدترین نقاط با سرعت زیادی فرو می‌نشیند. یک مطالعه سراسری که بر پایه تصاویر راداری ماهواره‌های آژانس فضایی اروپا انجام شده، برای نخستین بار گستره این آسیب را نقشه‌برداری کرده است، و تصویر آن تکان‌دهنده است. در ۱۰۶ منطقه به وسعت ۳۱ هزار و ۴۰۰ کیلومتر مربع، یعنی منطقه‌ای به اندازه کشور بلژیک، زمین سالانه بیش از ۱۰ میلی‌متر پایین می‌رود. در رفسنجان، در استان کرمان، که سریع‌ترین فرونشست کشور را دارد، زمین سالانه حدود ۳۴۰ میلی‌متر، یعنی نزدیک به ۳۴ سانتی‌متر، پایین می‌رود.

علت این پدیده زلزله نیست، و طبیعی هم نیست. علت آب است، یا دقیق‌تر بگوییم نبود آب. ایران دهه‌هاست که سفره‌های آب زیرزمینی خود را برای آبیاری مزارع و تامین آب شهرها پمپاژ کرده است، و زمین دارد به درون فضای خالی به‌جامانده فرو می‌ریزد. این مطالعه که به سرپرستی جسیکا پین از دانشگاه لیدز انجام شده و در نشریه علمی Journal of Geophysical Research: Solid Earth منتشر شده است، با تصاویر راداری ماهواره سنتینل-۱ از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۲ حرکت زمین را اندازه‌گیری کرده است. بر اساس این مطالعه، ۷۷ درصد از زمین‌هایی که با سرعت زیاد فرو می‌نشینند با کشاورزی مرتبط است، و آب زیرزمینی ۹۰ درصد آب مورد نیاز کشاورزی ایران را تامین می‌کند.

آسیب در هیچ کجا به اندازه رفسنجان، مرکز پسته ایران، روشن نیست. بیش از ۹۰ درصد زمین‌های کشاورزی آنجا زیر کشت پسته است، و تقریبا همه آن با آب زیرزمینی آبیاری می‌شود. از سال ۱۹۸۳ تاکنون سطح آب زیرزمینی این دشت حدود ۱۷ متر پایین رفته است. در منطقه‌ای به وسعت حدود هزار کیلومتر مربع، زمین سالانه بیش از ۵ سانتی‌متر پایین می‌رود، و در برخی نقاط بیش از ۳۰ سانتی‌متر در سال. این سفره آب زیرزمینی سالانه حدود ۳۰۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت ذخیره خود را از دست می‌دهد، و با این حال مساحت زمین‌های کشاورزی در ۳۰ سال گذشته ۵۰ درصد بیشتر شده است، حتی در حالی که آب تمام می‌شد.

بدترین بخش ماجرا این است که این آسیب قابل جبران نیست. سفره‌های آب زیرزمینی در لایه‌های نازک شن، سیلت و رس قرار دارند، و وقتی آب پمپاژ می‌شود، این لایه‌ها فشرده می‌شوند و فضاهای کوچکی که زمانی آب را نگه می‌داشتند برای همیشه بسته می‌شوند. دانشمندان به این پدیده «تراکم غیرقابل برگشت» می‌گویند. مهدی متقی از مرکز تحقیقات علوم زمین آلمان، جی‌اف‌زد، می‌گوید حتی اگر روزی تغذیه آب از برداشت بیشتر شود، مخزن دیگر نمی‌تواند به اندازه گذشته آب نگه دارد، و از دست رفتن حجم آن دائمی است. مطالعه دانشگاه لیدز هم برای کل کشور به همین نتیجه رسیده است، و نشان می‌دهد که همه مناطق در حال فرونشست در ایران برای همیشه ظرفیت ذخیره آب زیرزمینی خود را از دست می‌دهند.

نقشه راداری ماهواره سنتینل-۱ از حرکت زمین در سراسر ایران، از مطالعه دانشگاه لیدز. مناطق قرمز سریع‌ترین فرونشست زمین را نشان می‌دهند. تصویر: نشریه Journal of Geophysical Research: Solid Earth.
نقشه راداری ماهواره سنتینل-۱ از حرکت زمین در سراسر ایران، از مطالعه دانشگاه لیدز. مناطق قرمز سریع‌ترین فرونشست زمین را نشان می‌دهند. تصویر: نشریه Journal of Geophysical Research: Solid Earth.

مردم همین حالا با پیامدهای این پدیده زندگی می‌کنند. این مطالعه برآورد می‌کند که حدود ۶۵۰ هزار و ۲۰۰ نفر در معرض خطر متوسط یا بالاتر ناشی از فرونشست قرار دارند، و تغییر ناگهانی سطح زمین ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها را تهدید می‌کند. در کرج، شهری با بیش از چهار میلیون نفر جمعیت در کنار تهران، حدود ۲۳ هزار نفر در مناطقی زندگی می‌کنند که در معرض خطر بالای فرونشست هستند. تهران، مشهد، اصفهان و شیراز همگی از ترک خوردن ساختمان‌ها، تغییر شکل جاده‌ها و خرابی شبکه فاضلاب خبر می‌دهند. در جنوب غربی تهران، یک مطالعه جداگانه نشان داده است که زمین سالانه تا ۲۱۷ میلی‌متر پایین می‌رود، در مناطقی که در سال ۲۰۱۶ حدود ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر جمعیت داشتند.

سازمان نقشه‌برداری کشور هم اکنون در حال شمارش این آسیب است. در ۳ نوامبر، مرکز ملی نقشه‌برداری اعلام کرد که ۲۵۴ منطقه فرونشست زمین در سراسر کشور شناسایی شده است، و تهران، مشهد و اصفهان اولویت پایش هستند. علی بیت‌اللهی، زلزله‌شناس ایرانی، در سال ۲۰۲۳ هشدار داد که نزدیک به ۴۰ میلیون نفر در مناطق در معرض خطر فرونشست زندگی می‌کنند، ۱۵۸ هزار کیلومتر مربع، یعنی نزدیک به ۱۰ درصد کشور، تحت تاثیر قرار گرفته است، و حدود ۳۸۰ شهر در چنین مناطقی قرار دارند، و اصفهان بیشترین خطر را دارد. تنها استان تهران سالانه حدود ۱۳ سانتی‌متر فرو می‌نشیند، بر اساس اعلام سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران.

فرونشست هزینه پنهان بحران آبی است که ایران سال‌هاست با آن زندگی می‌کند. این ششمین سال پیاپی خشکسالی است، سدها تنها ۴۳ درصد ظرفیت خود آب دارند، و بیش از ۳۰۰ سفره از ۶۰۹ سفره آب زیرزمینی کشور در وضعیت بحرانی قرار دارند. باران‌های اوایل نوامبر برای مدتی کوتاه به مخزن سدها کمک کرد، اما باران نمی‌تواند سفره‌ای را که از قبل فرو ریخته است ترمیم کند. آبیاری بهتر، تغذیه آب زیرزمینی و اجرای قوانین مربوط به چاه‌ها می‌تواند سرعت فرونشست را کم کند، و دولت هم این مشکل را پذیرفته است، اما اجرای قوانین ناقص است و ده‌ها هزار چاه غیرمجاز همچنان در حال پمپاژ آب هستند. آنچه از دست رفته است، قابل بازگشت نیست.

ایران تنها در حال از دست دادن آب نیست، زمین زیر پایش را هم از دست می‌دهد.