ایران در آستانه زمستان با یک بحران جدی در تامین گاز طبیعی روبه‌روست، بحرانی که می‌تواند میلیون‌ها خانوار را در سردترین ماه‌های سال بدون گرمایش بگذارد و مدارس و کارخانه‌ها را تعطیل کند. سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، هشدار داده است که کمبود گاز در اوج مصرف زمستانی می‌تواند به حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز برسد و در برخی برآوردها این رقم تا ۴۳۰ میلیون مترمکعب هم ذکر شده است.

November in Tehran
تهران در ماه نوامبر، زیر آسمانی خاکستری. عکس: شاتراستاک

این بحران تازه آغاز نشده است. حتی پیش از حملات نظامی به تاسیسات گازی ایران در مارس ۲۰۲۶، کمبود ساختاری گاز در زمستان بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد می‌شد. سال‌ها کم‌توجهی به توسعه زیرساخت‌ها، مصرف بی‌رویه و قیمت‌گذاری نادرست باعث شده بود که ایران با وجود داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان نتواند در فصل سرما نیاز داخلی خود را تامین کند.

در ۱۸ مارس ۲۰۲۶، حملات هوایی به چهار واحد فرآورش گاز در پارس جنوبی، فازهای ۳، ۴، ۵ و ۶، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت فرآورش روزانه کشور را از بین برد. به گفته توکلی، ۲۶ پرتابه در سه دقیقه به این تاسیسات اصابت کرد و در مجموع ۷۹۲۴ نقطه مرتبط با گاز آسیب دید و ۲۸ درصد از ظرفیت تامین گاز از دست رفت. وزارت نفت با انتقال گاز به واحدهای دیگر حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز را بازیابی کرد، اما هنوز حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت روزانه در دسترس نیست، رقمی که تقریبا برابر با مصرف روزانه کل استان تهران است.

مقام‌های گاز هشدار داده‌اند که دست‌کم ۱۱ استان در زمستان با فشار بر تامین گاز روبه‌رو می‌شوند و مازندران، گلستان و خراسان شمالی که در انتهای شبکه گازرسانی قرار دارند، بیشترین خطر را دارند و ممکن است با قطع کامل گاز مواجه شوند. مصرف گاز تنها در هفته گذشته حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است و با سردتر شدن هوا این فشار بیشتر هم خواهد شد.

برای جبران کمبود، دولت برنامه‌ای سه‌بخشی اعلام کرده است، بازیابی حدود ۵۰ میلیون مترمکعب در روز از راه تعمیرات، صرفه‌جویی ۸۰ میلیون مترمکعب با استفاده از سوخت‌های مایع مانند مازوت و گازوئیل در نیروگاه‌ها و کاهش ۵۰ میلیون مترمکعب از راه صرفه‌جویی در مصرف. اما این برنامه هم با تاخیر روبه‌روست، تعمیر فاز ۵ از دسامبر ۲۰۲۶ به فوریه ۲۰۲۷ موکول شده و بازسازی فاز ۳ تنها ۲ درصد پیشرفت داشته است، در حالی که هدف ۲۰ درصد بود.

بخش نگران‌کننده این برنامه برای محیط زیست، اتکای آن به مازوت است. کارخانه‌های سیمان از ۲۳ اکتبر گاز خود را از دست داده‌اند و به مازوت روی آورده‌اند. سوزاندن مازوت که یک سوخت سنگین با گوگرد بالاست، دی‌اکسید گوگرد و ذرات معلق بیشتری نسبت به گاز طبیعی تولید می‌کند و هوای شهرهایی را که همین حالا هم با دود و آلودگی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، آلوده‌تر خواهد کرد. در تهران، پدیده وارونگی دما آلاینده‌ها را نزدیک زمین نگه می‌دارد و اجازه پراکنده شدن به آن‌ها نمی‌دهد.

آلودگی هوا در ایران همین حالا هم یک بحران سلامت عمومی است. بر پایه پژوهش‌های منتشرشده، سالانه بیش از ۵۹ هزار ایرانی بر اثر بیماری‌های مرتبط با آلودگی هوا زودتر از موعد جان خود را از دست می‌دهند. در دسامبر ۲۰۲۵، رسانه‌های داخلی از بیش از ۳۵۰ مرگ مرتبط با بدتر شدن کیفیت هوا در ده روز خبر دادند. گاز طبیعی حدود ۷۳ درصد از ترکیب انرژی ایران و حدود ۸۰ درصد از تولید برق کشور را تامین می‌کند، پس هر اختلالی در گاز به سرعت به برق، صنعت و گرمایش خانه‌ها سرایت می‌کند.

این نخستین بار نیست که کمبود گاز در سرمای زمستان مردم را گرفتار می‌کند. در ژانویه ۲۰۲۳، افت فشار گاز حدود ۱۷ هزار خانوار در تربت جام و چهار روستای اطراف را بدون گاز گذاشت و بسیاری در دمای منفی ۱۰ درجه سانتی‌گراد روزها در سرما ماندند.

تهران برای پر کردن این شکاف به مسکو هم روی آورده است، اما نخستین محموله گاز روسیه که درباره آن گفت‌وگو می‌شود، ۲ میلیارد مترمکعب در سال است، یعنی حدود ۵ میلیون و ۵۰۰ هزار مترمکعب در روز که کمتر از ۲ درصد کمبود زمستانی را پوشش می‌دهد.

کارشناسان می‌گویند راه‌حل کوتاه‌مدت در دست مردم هم هست، کاهش دمای خانه تنها یک درجه سانتی‌گراد می‌تواند روزانه ۲۵ میلیون مترمکعب گاز صرفه‌جویی کند، به اندازه تولید روزانه یک فاز پارس جنوبی. اما تا زمانی که زیرساخت‌ها بازسازی نشوند و مصرف بی‌رویه مهار نشود، هر زمستان در ایران با همین هشدار آغاز خواهد شد، خانه‌های سرد، کارخانه‌های تعطیل و هوایی آلوده‌تر از همیشه.