دریای خزر در پایینترین سطح ثبتشده تاریخ قرار گرفت، پنج کشور ساحلی به دنبال نجات آن هستند
۲۸ آبان ۱۴۰۵دریای خزر، بزرگترین پهنه آبی محصور جهان، در حال ناپدید شدن است. این دریا که ایران، روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در ساحل آن شریک هستند، در سال ۲۰۲۵ به سطحی حدود ۲۹٫۴ متر پایینتر از سطح اقیانوسها رسید، سطحی پایینتر از کمترین میزان ثبتشده در سال ۱۹۷۷. خزر از سال ۱۹۹۶ تاکنون ۲۸ هزار و ۶۴۴ کیلومتر مربع از مساحت خود را از دست داده است، مساحتی تقریبا برابر با کشور آلبانی.
سرعت این عقبنشینی در سالهای اخیر به شدت افزایش یافته است. بین سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۹ سطح دریا سالانه حدود ۸ سانتیمتر پایین میرفت، اما بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ این سرعت به ۲۲٫۷ سانتیمتر در سال رسید. شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ایران، گفته است سطح دریا در یک دهه گذشته ۲ تا ۲٫۵ متر پایین آمده است. مقام محیط زیست استان مازندران نیز میگوید سطح آب سالانه ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتر کاهش مییابد، دمای آب دریا در دو دهه گذشته حدود ۱٫۵ درجه افزایش یافته و تبخیر ۱۰ تا ۱۵ درصد بیشتر شده است.
علت اصلی این کاهش، ترکیبی از گرمایش جهانی و دخالت انسان است. هوای گرمتر تبخیر را افزایش میدهد و آب کمتری از رودخانهها به دریا میرسد. رود ولگا که حدود ۸۰ درصد آب ورودی رودخانهای خزر را تامین میکند، پشت سدها مهار شده و آب آن پیش از رسیدن به دریا برای کشاورزی و صنعت برداشت میشود. بارش بر فراز حوضه آبریز دریا تقریبا ثابت مانده است، اما تبخیر رو به افزایش است، نتیجه آنکه ورودی آب به دریا به طور چشمگیری کاهش یافته است.
برای ایران، پیامدهای این عقبنشینی همین حالا هم ملموس است. تالاب انزلی در گیلان، یکی از مهمترین تالابهای ساحل جنوبی خزر، در حال خشک شدن است. بر اساس پژوهشی که با دادههای ماهوارهای انجام شده است، مساحت آب باز این تالاب از ۳۸٫۲۶ کیلومتر مربع در سال ۲۰۰۰ به ۸٫۲۷ کیلومتر مربع در سال ۲۰۲۵ رسید، یعنی بیش از ۷۸ درصد کاهش. در همین دوره سطح آب خزر از ۲۶٫۵ متر زیر سطح دریا به ۲۸٫۶ متر زیر سطح دریا رسید. مطالعه دیگری که ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ در نشریه علمی ساینتیفیک ریپورتس منتشر شد، نشان میدهد شوری آب خلیج گرگان در شرق ساحل ایران حدود سه برابر سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۳ شده است و تغییرات سطح آب، عمق، شوری و تنوع زیستی هر دو تالاب را دگرگون کرده است.

بندرهای شمالی ایران نیز با مشکل روبهرو شدهاند. سازمان بنادر و دریانوردی ایران در تابستان امسال اعلام کرد کاهش سطح آب در بندرهای امیرآباد و انزلی مشکل جدی ایجاد کرده است و کشتیهای بزرگ و سنگین به سختی در بخشهایی از دریا تردد میکنند. برای باز نگه داشتن مسیرهای کشتیرانی لایروبی گسترده لازم است. همزمان، آلودگی نیز ساحل ایران را تهدید میکند، فاضلاب شهری و صنعتی تصفیهنشده، نشت نفت و کود و سموم کشاورزی از راه رودخانهها به دریا میریزد.
زیستبوم خزر نیز در خطر است. فوک خزری، تنها پستاندار این دریا، در فهرست گونههای در خطر انقراض قرار دارد و جزیرههای کمعمق شمالی که محل استراحت و پوستاندازی فوکها بود، با پایین رفتن آب به خشکی متصل میشوند. ماهی خاویاری نیز که قرنها نماد خزر بوده است، با کوچک شدن محلهای تخمریزی روبهروست.
پنج کشور ساحلی سرانجام دست به کار شدهاند. در ۹ اکتبر ۲۰۲۶ روسای جمهور پنج کشور در ترکمنستان نخستین نشست محیط زیستی خزر را برگزار کردند و توافق کردند کمیسیونی مشترک از مقامهای دولتی و دانشمندان تشکیل دهند که نخستین نشست آن در سال ۲۰۲۷ در آذربایجان برگزار میشود. در ۱۳ نوامبر نیز در رویداد جانبی کنفرانس اقلیمی COP31 در غرفه قزاقستان و با همکاری برنامه توسعه سازمان ملل، نمایندگان پنج کشور طرحی برای مقابله با کاهش سطح دریا ارائه کردند. محور گفتوگوها یک سبد سرمایهگذاری منطقهای بود که بر اساس اولویتهای خود کشورها تهیه شده است و وزیر محیط زیست قزاقستان از نهادهای مالی بینالمللی خواست آن را ابزاری عملی برای اجرای پروژهها بدانند، نه فهرستی از آرزوها.
چارچوب حقوقی این همکاری، کنوانسیون تهران است، معاهده منطقهای حفاظت از محیط زیست دریایی خزر، و دبیرخانه آن در حال تهیه طرح اقدام کاهش و نوسان سطح دریا برای سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۶ است. در مه ۲۰۲۶ نیز برنامه توسعه سازمان ملل با حمایت مالی ۳ میلیون دلاری ژاپن پروژهای برای نوسازی ایستگاههای پایش آبشناسی در خزر شمالی آغاز کرد.
پیشبینیها اما هشدار میدهند که زمان در حال تمام شدن است. پژوهشگران میگویند حتی اگر گرمایش جهانی در ۲ درجه سانتیگراد مهار شود، سطح دریا تا سال ۲۱۰۰ احتمالا ۵ تا ۱۰ متر پایینتر میرود و در سناریوهای بدتر این کاهش به ۲۱ متر میرسد. در این صورت بخش شمالی دریا عملا به خشکی تبدیل میشود. دریای خزر سرنوشت مشترک پنج کشور است و نجات آن بدون همکاری همین پنج کشور ممکن نیست.