تالاب آق‌گل در مرز استان‌های همدان و مرکزی، نزدیک ملایر، از سال ۱۳۹۶ تاکنون هیچ آبی دریافت نکرده است. رئیس اداره حفاظت محیط زیست ملایر روز ۲۸ آبان اعلام کرد که باران‌های اخیر فقط خاک سطحی تالاب را خیس کرده است و هنوز شرایطی برای پر شدن تالاب و آمدن پرندگان مهاجر فراهم نشده است. دلیل این خشکی، کمبود بارش و نرسیدن آب از رودخانه‌های بالادست است.

آق‌گل روزگاری در سال‌های پرباران حدود ۹۰۰ هکتار آب می‌گرفت و زیستگاه پرندگانی مانند فلامینگو، اردک سرسبز، لک‌لک سفید و غاز خاکستری بود. این تالاب در فهرست میراث ملی ایران ثبت شده است و برآورد می‌شود که حوضه آن حدود ۴۰ هزار سال قدمت داشته باشد. امروز از آن آب، فقط بستری ترک‌خورده و خشک باقی مانده است.

خشکی آق‌گل تازه نیست. پژوهشی از دانشگاه تهران که در سال ۲۰۱۵ منتشر شد، نشان داد که تالاب تا آن زمان کاملا خشک شده بود و سطح آب زیرزمینی منطقه حدود ۳۵ متر پایین رفته بود. علت اصلی، کاشت محصولاتی با نیاز آبی بالا و سوءمدیریت آب بود. آن پژوهش پیشنهاد کرد که برداشت از چاه‌ها با کنتور کنترل شود، چاه‌های غیرمجاز بسته شوند، کاشت نزدیک تالاب ممنوع شود و الگوی کشت به محصولاتی با نیاز آبی کمتر تغییر کند. هیچ‌یک از این پیشنهادها به نتیجه نرسید و تالاب همچنان خشک ماند.

زمان‌بندی این خبر تلخ است. هر پاییز میلیون‌ها پرنده برای فرار از سرمای اروپا به ایران می‌آیند و حدود سه چهارم از بیش از ۵۵۰ گونه پرنده ثبت‌شده در ایران مهاجر هستند. ماه‌های دی و بهمن بهترین ماه‌ها برای زمستان‌گذرانی پرندگان در ایران است. آق‌گل باید اکنون میزبان آن‌ها باشد، اما آبی برای پذیرایی از آن‌ها ندارد.

آق‌گل تنها نیست. ۴۰ هزار فلامینگو و ۲۰ هزار پلیکان که روزگاری در فصل تولیدمثل در دریاچه ارومیه جمع می‌شدند، آن دریاچه را ترک کرده‌اند و شمار اردک‌های سرسبز ۷۰ درصد کاهش یافته است. آب آزاد تالاب انزلی هم از ۳۸/۲۶ کیلومتر مربع در سال ۲۰۰۰ به ۸/۲۷ کیلومتر مربع در سال ۲۰۲۵ رسیده است، یعنی ۷۸ درصد کمتر. این‌ها نشانه‌های یک بحران سراسری است، نه یک اتفاق محلی.

ایران ششمین سال پیاپی خشکسالی را می‌گذراند. با وجود باران‌های آبان، سدهای کشور فقط حدود ۴۵ درصد پر هستند و ۲۳/۶۵ میلیارد متر مکعب آب ذخیره کرده‌اند. ورودی آب به سدها تا ۲۵ آبان به ۳/۸۶ میلیارد متر مکعب رسید که ۱۶۰ درصد بیشتر از پارسال است، اما این افزایش هم برای پر کردن تالاب‌هایی مانند آق‌گل کافی نبوده است.

ایران در سال ۱۹۷۱ میزبان کنوانسیون رامسر برای حفاظت از تالاب‌ها بود. آق‌گل آزمونی برای این تعهد است. باران خاک را خیس کرد، اما یک تالاب به آب نیاز دارد، نه به خاک نمناک. تا زمانی که آب به آق‌گل نرسد، پرندگان مهاجر هم برنخواهند گشت.

تالاب آق‌گل، بستری ترک‌خورده و بدون آب
تالاب آق‌گل، بستری ترک‌خورده و بدون آب